Tìm về lời Ví - tiếng Giặm xứ Nghệ
12/02/2015 11:08
​Từ thuở nào vùng đất xứ Nghệ đã cất lên những lời Ví, tiếng Giặm để rồi lưu truyền và trở thành di sản quý trong kho tàng văn hóa của người Việt.

​​​Càng tự hào và trân quý hơn khi vào tháng 11/2014, UNESCO đã vinh danh Dân ca Ví Giặm Nghệ Tĩnh là Di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại.

Nghệ An và Hà Tĩnh (gọi chung là Nghệ Tĩnh) từ xưa đã là vùng đất "địa linh nhân kiệt". Nơi đây còn là cái nôi của những lời ví, tiếng giặm Ơ là bạn, người ơi say đắm lòng người. Theo nhiều nguồn tư liệu để lại, ở thế kỷ XVII - XVIII  hát Ví, Giặm đã phát triển và trở thành hình thức trình diễn dân gian phổ biến với sự tham gia của nhiều tầng lớp, từ người lao động đến văn nhân, nho sĩ. Dân gian còn lưu lại giai thoại về đại thi hào Nguyễn Du đi chơi hát ví ở Trường Lưu, để lại cho đời hai bài thơ: Thác lời trai phường nón, Gửi lại gái phường vải và bài văn tế: Văn tế sống Trương Lưu nhị nữ. Từ thế kỷ XIX đến giữa thế kỷ XX, dân ca Ví, Giặm được lưu truyền rộng rãi và có sự tham gia tích cực của các nhà nho yêu nước như Phan Bội Châu, Vương Thúc Quý. Truyền rằng xưa, tại đất Kỳ Anh (Hà Tĩnh) có cô đào Nguyễn Thị Nhẫn nổi tiếng hát hay, đối giỏi khiến sĩ tử Phan Bội Châu ở đất Nghệ An cũng tìm gặp để thi thố tài năng. Từ giữa thế kỷ XX đến nay, Ví, Giặm xứ Nghệ có những thay đổi về môi trường diễn xướng, về hình thức thể hiện, về đề tài phù hợp với sự thay đổi của hình thái kinh tế xã hội và nhu cầu của công chúng.

Đôi điều về Ví và Giặm

Như mọi loại hình dân ca khác, Ví và Giặm là hai lối hát dân ca không nhạc đệm được sáng tạo và trình diễn trong cuộc sống, lúc ru con, khi làm ruộng, chèo thuyền, lúc dệt vải, xay lúa, thả lưới ven sông, lên rừng lấy củi, hay mỗi dịp lễ hội. Như vậy, Ví, Giặm vừa là để con người xứ Nghệ bộc lộ những cung bậc của cảm xúc, vừa là phương tiện để vui chơi, giải trí, giao lưu bạn bè, thưởng thức hay thi thố tài năng văn chương. Ca từ của Ví, Giặm là những vần thơ đơn sơ, mộc mạc mà cô đọng, súc tích, dễ thuộc, dễ nhớ, dễ hát; nội dung đa dạng, miêu tả cuộc sống, tập quán xã hội, lịch sử, tình yêu quê hương, đất nước, con người, mang tính giáo dục sâu sắc, thể hiện sự kính trọng cha mẹ, chung thủy, nghĩa tình.

Dân ca Ví Giặm Nghệ Tĩnh gồm ba thể loại: Ví, Giặm và Hò. Theo đó, Ví là "ví von" hay ví là "vói", khi người đứng ngoài ngõ hát "vói" vào trong sân, trong nhà đang quay sợi, kéo vải… hay người ở ruộng này hát "vói" sang ruộng kia, người đi trên đường hát "vói" với người ở dưới ruộng. Hát Ví là một thể hát tự do, ngâm, vịnh, đối đáp theo thơ lục bát, song thất lục bát và lục bát biến thể, trên cơ sở âm sắc, dấu giọng địa phương xứ Nghệ. Giọng hát ví cất lên nghe trầm trầm, mộc mạc, tha thiết, lắng sâu vào lòng người, nghe như nhắn nhủ, như nỉ non tâm sự, man mác, bâng khuâng. Ví như:  Ờ ơ (chư) ai biết nước sông Lam răng là trong là đục, thì biết sống cuộc đời (chư) răng là nhục ị là vinh. (Chư) thuyền em lên thác xuống ơ ơ ghềnh, nước non là nghĩa (hị) là tình ai ơi (Ví đò đưa sông Lam). Ví có những làn điệu, tên gọi theo nghề và không gian trình diễn như: Ví đò đưa, Ví phường đan, Ví phường củi, Ví phường vải, Ví phường vàng, Ví phường nón, Ví phường cấy, Ví phường gặt, Ví phường chắp gai đan lưới… Hát Ví thường có những từ đệm như: ơi, ơ, chứ, thì, rằng, mà... xen kẽ giữa các nhịp, các tiết của lời thơ, lúc mở rộng kéo dài, lúc ngân nga lơ lửng.

Khác với Ví, Giặm là thể hát nói có tiết tấu rõ ràng, có phách mạnh, phách nhẹ và nhịp nội, nhịp ngoại. Lời hát chủ yếu là thơ ngụ ngôn, thường thì cứ 4 câu lại lặp lại câu 4, vì lẽ đó Giặm có nghĩa là đan cài, điền vào một chỗ thiếu. Chẳng hạn: Dù biển cạn đá mòn/ Dạ sắt với lòng son/ Biết khi mô (nào) phai lạt (nhạt)/ Biết thủa nào phai lạt. Trong hát Giặm có thể phân biệt được nhiều làn điệu như Giặm kể, Giặm cửa quyền, Giặm ru, Giặm nối, Giặm xẩm, Giặm mời trầu, Giặm giao duyên… Hát Giặm có tính tự sự, khuyên nhủ, kể lể, phân trần, giải bày và cũng có một số làn điệu mang tính hài hước, dí dỏm, châm biếm, trào lộng. Cũng như Ví, hát Giặm mang nhiều âm ngữ địa phương như "mô, tê, răng, rứa…". Do làn điệu sôi nổi và không cần đến tài ứng biến ngôn ngữ linh hoạt của người hát nên hát Giặm sau này khá phổ biến trong những sinh hoạt văn nghệ ở các miền quê Nghệ Tĩnh. Ngoài ra, ở Nghệ Tĩnh còn có Hò với các làn điệu kéo gỗ, kéo đá, leo núi, bơi thuyền, kéo lưới, đi đường, ra khơi mang âm hưởng của Ví, Giặm.

​ ​ ​ ​ ​​​ ​ ​​ ​ ​ ​
​​ ​​​​​​​​

Như mạch nguồn chảy mãi

Trải qua hàng trăm năm được nuôi dưỡng bởi mạch nguồn văn hóa dân gian, Ví Giặm xứ Nghệ đã trở thành một di sản văn hóa phi vật thể mang đậm bản sắc của người Nghệ, không trộn lẫn với các loại hình dân ca truyền thống của vùng, miền khác. Qua mỗi thời kỳ, di sản ấy lại được trao truyền, kế thừa và tái tạo để thích ứng tốt hơn với môi trường và điều kiện lịch sử mới. Khi không gian diễn xướng quần chúng là phường nón, phường vải, phường cấy… không còn, nhưng Dân ca Ví Giặm vẫn âm thầm tồn tại trong những loại hình nghệ thuật khác như sân khấu, thơ, âm nhạc… Và âm hưởng của loại dân ca đặc sắc này vẫn là hồn cốt, là sự biến hóa, thăng hoa của loại hình mới. Ví như, những nét tinh túy trong Dân ca Ví Giặm xứ Nghệ đã trở thành chất liệu của các bài ca nổi tiếng được đông đảo công chúng ưa thích qua nhiều năm tháng như: Xa khơi, Chào em cô gái Lam Hồng, Tiêng hát sông Lam, Trông cây lại nhớ đến Người, Đêm nghe hát đò đưa nhớ Bác, Giữa Mạc tư Khoa nghe câu hò xứ Nghệ, Lời Bác dặn trước lúc đi xa, Khúc tâm tình người Hà Tĩnh, Người đi xây hồ kẻ gỗ, Hương cau vườn Bác, Ân tình xứ Nghệ, Người con gái sông La, Nghe câu ví phường vải… Thông qua những giai điệu, lời ca của các ca khúc này, người dân ở nhiều vùng miền khác đã biết đến loại hình Dân ca Ví Giặm đặc sắc của xứ Nghệ.     

Tháng 12/2012 Dân ca Ví Giặm Nghệ Tĩnh được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể mang tầm quốc gia. Và tháng 11/2014, Dân ca Ví Giặm Nghệ Tĩnh đã được tổ chức UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Nhấn mạnh tính trường tồn, sáng tạo và giá trị to lớn của Dân ca Ví Giặm trong đời sống văn hóa tinh thần người Nghệ Tĩnh, cũng như giá trị di sản của nhân loại, trong kế hoạch của Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch thì năm 2015 có 30-40% tổng số xã trên địa bàn hai tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh sẽ có câu lạc bộ Dân ca Ví Giặm để truyền dạy cho lớp trẻ. Bên cạnh đó, cũng sẽ mở rộng, phát triển chương trình giảng dạy Dân ca Ví Giặm trong trường phổ thông và trên phương tiện thông tin đại chúng, xuất bản các ấn phẩm, băng đĩa... để quảng bá. Một số điệu hát truyền thống của Dân ca Ví Giặm đã bị mai một sẽ được phục dựng và bảo tồn. Để vinh danh những nghệ nhân đã bền bỉ bảo tồn và lưu truyền Dân ca Ví Giặm truyền thống, hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh đã lập hồ sơ đề nghị phong tặng danh hiệu Nghệ nhân dân gian cho 12 người và đang tiếp tục đề nghị cho 12 người khác. Tối 31/1/2015, lễ đón Bằng công nhận Dân ca Ví Giặm Nghệ Tĩnh là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại,  diễn ra tại quảng trường Hồ Chí Minh, thành phố Vinh, Nghệ An. Với những động thái tích cực, tin rằng sức sống của Dân ca Ví Giặm Nghệ Tĩnh sẽ như mạch nguồn chảy mãi lưu truyền cho những đời sau.

Đ.Q (Tạp chí HTV)

Ý kiến bạn đọc

 

Tiêu đề (*):
Họ tên (*):
Email (*):
Nội dung (*):
Tôi đã xem Quy định ứng xử
(Nhập tên logo bằng chữ thường)
Chương trình yêu thích